Erasmus MC : Algemeen

Opleiding tot arts voor verstandelijk gehandicapten
In 2000 heeft de minister van VWS het vakgebied "Geneeskunde voor verstandelijk gehandicapten" als zelfstandig specialisme erkend. De opleiding voor dit nieuwe specialisme is ondergebracht bij het Erasmus MC te Rotterdam.
Het is een driejarige postacademische opleiding die bestaat uit een combinatie van werken en leren in de zorg voor verstandelijk gehandicapten. Stages in aanpalende medische disciplines, zoals neurologie, genetica en psychiatrie, maken deel uit van de opleiding. Met het voltooien van de opleiding verwerft de arts de titel "AVG": arts voor verstandelijk gehandicapten.

Een nieuw en apart specialisme
De medische zorg voor verstandelijk gehandicapten onderscheidt zich van andere specialismen door de volgende kenmerken:

• de doelpopulatie zijn mensen met een verstandelijke handicap
• bij deze groep is sprake van verschillende oorzaken van de verstandelijke handicaps, die zich uiten in meervoudige en complexe aandoeningen die afwijken van de aandoeningen bij de "standaard" populatie
• de zorg voor mensen met een verstandelijke handicap is langdurig en heeft veelal een multidisciplinair karakter
• er is sprake van een bijzondere presentatie van de klachten
• er doen zich diagnostische en therapeutische problemen voor, veroorzaakt door de verstandelijke en lichamelijke beperkingen van de patiënt
• het niveau van de verstandelijke beperking heeft een sterke invloed op de wilsbekwaamheid van de patient
• communicatie met (professionele) zorgverleners, ouders en familie komt veelvuldig voor en verlangt speciale vaardigheden

De maatschappelijke positionering ten opzichte van mensen met een verstandelijke handicap is de laatste decennia sterk veranderd. Niet alleen in Nederland, maar ook in een groot deel van de Westerse wereld.
Door de verschuiving van instututionele zorg naar zorg in de samenleving, maken mensen met een verstandelijke handicap meer deel uit van de maatschappij. Overheid, ouders en zorgverleners streven naar een volwaardig burgerschap van deze groep. Huisartsen, niet speciaal opgeleid in de medische zorg voor verstandelijk gehandicapten, verlenen vaker medische zorg aan mensen met ernstiger handicaps. Men vreesde dat in het proces van de-institutionalisatie veel kennis van de medische zorg voor mensen met een verstandelijke handicap verloren zou gaan. De NVAVG (Nederlandse vereninging van Artsen voor Verstandelijk Gehandicapten) zette in 1994 de eerste stappen op de weg naar erkenning van dit specialisme. Met de erkenning van het specialisme en de start van de beroepsopleiding in 2000 was één van de belangrijkste doelen van de NVAVG bereikt. Vervolgens kon de aandacht gericht worden op de noodzakelijke verdere ontwikkeling van het specialisme, zowel van de wetenschappelijke basis als van de organisatie van de medische zorg voor deze groep. Op beide terreinen zijn na 2000 opmerkelijke resultaten bereikt.

Opleiding voor artsen voor verstandelijk gehandicapten
De specialisatie tot arts voor verstandelijk gehandicapten bestaat, zoals alle specialisaties, uit een deel praktijk en een deel onderwijs: per week vier dagen werk in de praktijk en één dag cursorisch onderwijs op de universiteit. De didactische principes van de opleiding zijn gebaseerd op moderne onderwijskundige principes zoals probleemoriëntatie en zelfwerkzaamheid. De structuur van de AVG-opleiding komt overeen met die van de huisarts- en de ouderenartsopleiding. Er wordt gebruik gemaakt van verschillende onderwijskundige methodes, zoals groepsonderwijs, leergesprekken, video-analyses, interactief onderwijs door een ervaren AVG, supervisie, intervisie, literatuurstudie en het geven van presentaties. Praktijk en theorie zijn geïntegreerd. Sociale en communicatieve vaardigheden worden getraind.

Het curriculum
Het curriculum bestaat bij een voltijdsopleiding zonder vrijstelling uit drie blokken van twaalf maanden.
Tijdens het eerste jaar van de opleiding werkt de aios (arts in opleiding tot specialist) in een instelling voor verstandelijk gehandicapten. Onder supervisie van een ervaren en getrainde AVG-opleider leert de aios om in toenemende mate om zelfstandig adquate medische zorg te verlenen aan verstandelijk gehandicapten in de instelling. Drie keer per maand is er een onderwijsdag in Rotterdam.

Het tweede blok bestaat uit stages in aanpalende medische specialisaties zoals neurologie, pediatrie, genetica en psychiatrie. In het tweede jaar werkt de aios, onder supervisie, fulltime aan een eigen onderzoeksproject op het gebied van geneeskunde voor verstandelijk gehandicapten. Iedere week vindt één dag cursorisch onderwijs plaats in Rotterdam. De onderwerpen zijn gerelateerd aan de stage-onderwerpen.

Tijdens het derde jaar van de opleiding werkt de aios weer in de instelling, maar heeft nu andere taken. De aios leert werken in andere vormen van zorg voor verstandelijk gehandicapten, zoals groepswonen en dagcentra waar de aios een adviserende rol heeft. Ook poliklinisch en consultatief werken is relevant. Het onderwijs richt zich in het derde jaar op complexere problematiek en consultatie. Gedurende de opleiding worden meermalen meerdaagse cursussen gegeven, oa op het gebied van wetenschappelijke vaardigheden.

Onderwijs op het Erasmus MC te Rotterdam
Zoals hierboven vermeld, neemt de aios tijdens het gehele curriculum drie dagen per maand deel aan het instituutsonderwijs. Gewoonlijk bestaat het programma uit drie verschillende onderdelen:

• leren van ervaringen
• oefenen van sociale en communicatieve vaardigheden
• medische onderwerpen zoals: algemene gezondheidsproblemen, epidemiologie, syndromen en comorbiditeit, diagnostiseren en de behandeling van specifieke medische problemen, ethiek, kwaliteitsverbetering en juridische onderwerpen

Wetenschappelijke vorming, richtlijnontwikkeling en medical audits maken deel uit van de opleiding.

Wat maakt iemand tot een goede AVG?
Veel hangt af van de persoonlijke kwaliteiten van de AVG. Voor dit werk zijn karaktereigenschappen nodig zoals flexibiliteit, geduld, humor, enthousiasme en genegenheid voor mensen met een verstandelijke handicap, maar wel met het vermogen genoeg professionele afstand te houden. Communicatieve sociale vaardigheden en een onderzoekende geest zijn essentieel in dit ontwikkelvak.
Echter, boven alles is de medische zorg voor verstandelijk gehandicapten een jong en dynamisch specialisme, waarvan de opleiding nog maar net gestart is. Daarom is het belangrijk dat een toekomstige AVG, om de opleiding voor dit prachtige vak te kunnen volgen, in staat en bereid is niet alleen actief bij te dragen aan de eigen profesionalisering, maar ook aan de verdere ontwikkeling van het vakgebied.

April 2009
Frans Ewals
Hoofd AVG-opleiding

Aanvullende informatie:
Erasmus MC
Afdeling HAG/AVG-opleiding
Postbus 2040
3000 CA Rotterdam
Tel: 010-7044710
Email: f.ewals@erasmusmc.nl
Website: www.erasmusmc.nl/avgopleiding