Zoeken
... / ... / ... / Over de afdeling / Wat doen wij?
 

Wat doen wij?

Het specialisme dat zich bezighoudt met het endocrien systeem.


Endocrinologie

Endocrinologie is het specialisme dat zich bezig houdt met ziekten van hormonen en hormoonklieren. Hormonen zijn stoffen die in het lichaam boodschappen overbrengen. Hormoon is een Grieks woord dat letterlijk ‘in beweging brengen’ betekent. Traditioneel werd de term hormoon gereserveerd voor stoffen die door een klier (de hormoon producerende klier) worden gemaakt en aan het bloed worden afgegeven. Hormonen worden vervolgens door het bloed naar een bepaald weefsel of orgaan vervoerd, waar ze hun werking uitoefenen. Bekende voorbeelden zijn schildklierhormoon en geslachtshormonen. De endocrinologie heeft een sterke ontwikkeling doorgemaakt en het is gebleken dat buiten de traditionele hormoon producerende klieren ook veel andere weefsels hormonen maken (zoals het vetweefsel en de darm). Daarnaast blijkt dat veel stoffen die traditioneel niet tot hormonen worden gerekend ook een hormoonachtige werking kunnen hebben (zoals bepaalde voedingsstoffen).

Endocriene ziekten kunnen worden onderscheiden in stoornissen van de werking van hormonen (er is een overmaat of een tekort aan hormoonwerking), stofwisselingsziekten en gezwellen van hormoon producerende klieren. Bepaalde endocriene ziekten, zoals schildklierziekten en diabetes mellitus, komen veel voor en worden meestal door huisarts of internist in een niet-academisch ziekenhuis behandeld. Van deze veel voorkomende endocriene ziekten richten de academische ziekenhuizen zich met name op ernstige, moeilijk te behandelen varianten. Andere endocriene ziekten zijn zeldzaam en worden vaak in, of in samenspraak met, academische ziekenhuizen behandeld, omdat de daar aanwezige samenwerking tussen specialisten en onderzoekers een optimale behandeling mogelijk maakt.


Endocriene tumoren

In de verschillende hormoonklieren en hormoon-producerende cellen kunnen gezwellen ontstaan. Dit kunnen goedaardige gezwellen zijn, maar ook kwaadaardige gezwellen die kunnen uitzaaien naar andere weefsels en organen.


Gezwellen van de hypofyse

De hypofyse is een bolrond orgaantje met een diameter van ongeveer 1 cm dat gelegen is in de schedelbasis. Dit orgaantje speelt een belangrijke functie als dirigent van de hormoon produktie door de schildklier, bijnierschors en geslachtsklieren. Deze beinvloeding geschiedt via hypofyse hormonen die in de bloedbaan worden uitgescheiden en via het bloed de zogeheten doelwit-organen bereiken. Ook produceert de hypofyse voorkwab groeihormoon en melkvormend hormoon (prolactine). De hypofyse achterkwab speelt een belangrijke rol in de waterbalans in het lichaam.
Gezwellen in de hypofyse kunnen problemen geven vanwege hun ruimte-innemende werking waardoor er druk ontstaat op de oogzenuw of oogmotoriek zenuwen, er hoofdpijn ontstaat, er een waterhoofd (hydrocephalus) kan ontstaan, of er hersenvochtlekkage via de neus kan ontstaan.
Ook kunnen deze veelal goedaardige gezwellen een overmaat aan de sturende hormonen produceren. Overproductie van het adrenocorticotroop hormoon (ACTH) kan het syndroom van c.q. de ziekte van Cushing veroorzaken. Overproductie van thyreoïd stimulerend hormoon (TSH) veroorzaakt hyperthyreoïdie. Overproductie van groeihormoon geeft het ziektebeeld acromegalie. Overproductie van prolactine geeft spontane melkafscheiding en vruchtbaarheidsproblemen. De overgrote meerderheid van de hypofysegezwellen is goedaardig.
De behandeling van hypofysegezwellen varieert met het soort gezwel. De behandeling van gezwellen die geen duidelijke problemen van hormoon overproductie geven, maar wel ruimte-innemende werking geven, is vooral neurochirurgisch (operatie via de neus / neusbijholtes) of bestraling. Gezwellen die acromegalie, de ziekte van Cushing of hyperthyreoïdie geven kunnen chirurgisch of met medicijnen behandeld worden. Gezwellen die teveel prolactine produceren (prolactinomen) worden bij voorkeur met medicijnen behandeld. Eventuele tekorten aan hormonen van de doelwitorganen als gevolg van uitval van de hypofysaire besturing kunnen worden aangevuld door middel van medicamenten.
Het Erasmus MC is een topreferent tertiair verwijzingscentrum voor patiënten met hypofyse aandoeningen. Binnen het Erasmus MC wordt de zorg voor patienten met hypofyseaandoeningen geconcentreerd binnen het hypofyse centrum Rotterdam (HCR). Dit is een multidisciplinaire groep, waarin wordt geparticipeerd door internist-endocrinologen, oogartsen, neurochirurgen, KNO artsen, radiologen en radiotherapeuten. Het Erasmus MC heeft zich vooral gespecialiseerd in de medicamenteuse behandeling van hypofysetumoren en hypofyseaandoeningen.

Contaktpersonen:
Judith van Eck, nurse practitioner
Dr. R.A. Feelders, internist-endocrinoloog
Dr. S.J.C.M.M. Neggers, internist-endocrinoloog
Dr. J.A.M.J.L. Janssen, internist-endocrinoloog
Prof. Dr. W.W. de Herder, internist-endocrinoloog
Prof. Dr. A.J. van der Lelij internist-endocrinoloog.


Gezwellen uitgaande van het diffuse endocriene systeem van de darm en de endocriene cellen in de alvleesklier

Uit de hormoon-producerende cellen in het darmsysteem en de alvleesklier kunnen (veelal kwaadaardige) gezwellen ontstaan. Deze gezwellen kunnen zich openbaren door klachten en problemen veroorzaakt door overproductie van hormonen, maar soms zijn ze ook “klinisch niet functioneel” en worden de klachten veroorzaakt door de ruimte-innemende werking van de gezwellen en/of hun uitzaaiingen. Het betreft zeldzame gezwellen die door meerdere specialisten behandeld en gediagnosticeerd worden. Dit heet “multidisciplinaire zorg”. Deze multidisciplinaire specialistische zorg wordt in academische centra aangeboden. De klachten zijn verder sterk afhankelijk van het in overmaat geproduceerde hormoon. Zo kan er diarree ontstaan en opvliegers, maar ook hoge en lage bloedglucoses of ontstaan er ernstige problemen welke veroorzaakt worden door een overmaat aan maagzuur. De gezwellen kunnen via de lymfebanen en via de bloedbaan uitzaaien naar lymfeklieren en vele organen. Diagnostiek vindt plaats door middel van diverse scans en uitgebreid bloedonderzoek. Betrokken specialismen zijn: endocrinoloog, oncoloog, maag-, darm- en leverarts, chirurg, patholoog, radioloog, en nucleair geneeskundige. Bij de eveneens zeldzame endocriene tumorsyndromen wordt de klinisch geneticus ook geconsulteerd.
Het Erasmus MC is een topreferent tertiair verwijzingscentrum voor de behandling van patiënten met endocriene tumoren uitgaande van de darmen en de alvleesklier en is door de European Neuro-Endocrine Tumor Society (ENETS) http://www.enets.org/ gecertificeerd “centre of excellence” voor de behandling van deze patiënten. Er is een speciale tumorwerkgroep “Endocriene Tumoren” actief. Deze faciliteert het multidisciplinaire overleg betreffende deze complexe patiëntengroep.

Contaktpersonen:
Wanda Geilvoet, nurse practitioner
Prof. Dr. W.W. de Herder, internist-endocrinoloog
Dr. R.A. Feelders, internist-endocrinoloog


Calcium- en botstofwisselingsziekten

Ziekten van calciumstofwisseling zijn ondermeer ziekten waarbij de calciumspiegel in het bloed te hoog of te laag is ten gevolge van overmatige werking of geringe werkzaamheid van de bijschildklieren, d.w.z. een teveel of een tekort aan parathyreoidhormoon. Daarnaast kunnen ook nierstenen door calciumstofwisselingsstoornissen worden veroorzaakt.
Ziekten van de botstofwisseling betreffen met name osteoporose waarbij de hoeveelheid bot en de botsterkte te gering is waardoor gemakkelijk botbreuken ontstaan. Osteoporose komt veel voor en wordt met name in de eerste lijn of door een internist in niet-academische ziekenhuizen behandeld. Osteomalacie (Engelse ziekte) is een aandoening waarbij het bot onvoldoende mineralen bevat. Deze aandoening is zeldzamer en kan verschillende oorzaken hebben. De ziekte van Paget is een focale botziekte waarbij de botstofwisseling sterk verhoogd is. Daarnaast zijn er zeldzame botziekten zoals osteogenesis imperfecta en fibreuze dysplasie.
De sectie Endocrinologie van de afdeling Inwendige Geneeskunde van het Erasmus MC is een topreferent tertiair verwijzingscentrum voor een uitgebreid scala aan aandoeningen op het gebied van de mineraal- en botstofwisseling. Er bestaat een nauwe samenwerking met de algemeen (endocrien) chirurgen en thoraxchirurgen voor operaties van patiënten met hyperparathyreoidie.

Contaktpersoon:
Dr. M.C. Eggermont-Zillikens, internist-endocrinoloog.


Schildklierziekten

Schildklierziekten kunnen onderscheiden worden in schildklierfunctiestoornissen en schildkliertumoren.
Schildklierfunctiestoornissen betreffen zowel een tekort aan schildklierhormoonwerking als een overmaat aan schildklierhormoonwerking. Deze ziekten komen veel voor en worden meestal door huisarts of internist in een niet academisch ziekenhuis behandeld. Academische ziekenhuizen, zoals het Erasmus MC, specialiseren zich in schildklierfunctiestoornissen die een bijzondere of complexe oorzaak hebben, moeilijk te behandelen zijn of gepaard gaan met bijzondere bijverschijnselen.
Schildkliertumoren zijn meestal goedaardig. Diagnostiek en behandeling vinden meestal in een niet academisch ziekenhuis plaats. Kwaadaardige schildkliertumoren zijn zeldzaam. De behandeling hiervan vindt  meestal in of in samenspraak met academische centra, zoals het Erasmus MC, plaats.


Auto-immuun schildklierziekten en Graves ofthalmopathie

Auto-immuun schildklierziekten zijn ziekten van de schildklier waarbij een afweerrespons tegen het eigen schildklierweefsel leidt tot een afwijkende vorm of functie van de schildklier. De diagnose wordt vaak gesteld aan de hand van de aanwezigheid van bepaalde antistoffen die circuleren in het bloed. Vaak zijn bij het ziekteproces ook lymfocyten betrokken die in de schildklier tot een kenmerkend ontstekingsbeeld leiden. De meest voorkomende auto-immuun schildklierziekten zijn de ziekte van Graves en de ziekte van Hashimoto.
Bij de ziekte van Graves is meestal sprake van een hyperthyreoïdie die wordt veroorzaakt door antistoffen die de TSH receptor stimuleren. Verder is er meestal sprake van een diffuus struma. Bij veel patiënten is de ziekte niet beperkt tot de schildklier, maar treedt ook een ontstekingsreactie op in de oogkas, waardoor oogklachten ontstaan. Men noemt dit Graves ofthalmopathie. De klachten kunnen variëren van irritatie en tranenvloed tot ernstige symptomen zoals dubbelbeelden en afgenomen gezichtsvermogen door druk op de oogzenuw. De behandeling van Graves hyperthyreoïdie vindt vaak in een niet-academisch ziekenhuis plaats. Voor patiënten met een ernstige vorm van Graves ofthalmopathie zal het zwaartepunt in een van de academische centra, zoals het Erasmus MC, liggen, waar in multidisciplinair teamverband wordt gewerkt. Hierbij is een samenwerking nodig tussen internist-endocrinoloog, oogarts, en radiotherapeut.
De ziekt van Hashimoto kenmerkt zich door een hypothyreoidie die wordt veroorzaakt door auto-immuniteit. Meestal is er sprake van een struma, terwijl in het bloed antistoffen aantoonbaar zijn tegen schildklier peroxidase (TPO). De behandeling bestaat uit thyroxine, waarvan de dosis wordt bepaald aan de hand van het klachtenpatroon in combinatie met bloedonderzoek (TSH). De behandeling vindt vaak  in de eerste lijn.


Schildkliertumoren

Schildkliertumoren zijn meestal goedaardig. Diagnostiek en behandeling vinden meestal in een niet academisch ziekenhuis plaats.
Kwaadaardige schildkliertumoren zijn zeldzaam. De behandeling hiervan vindt  meestal in of in samenspraak met academische centra plaats. Hiervan zijn er twee typen te onderscheiden: gedifferentieerd schildkliercarcinoom, dat ontstaat uit de eigenlijke schildkliercellen, en medullair schildkliercarcinoom, dat ontstaat uit neuroendocriene cellen die in de schildklier liggen.

Gedifferentieerd schildkliercarcinoom is meestal goed te behandelen via een operatie en een aansluitende behandeling met radioactief jodium. Het radioactief jodium dat ophoopt in de schildklier,  vernietigt eventueel de tumorcellen die mogelijk zijn achtergebleven na de operatie. Bij de meeste patiënten is de prognose erg goed. Bij 5 tot 10 procent van de patiënten komt de tumor echter weer terug of is er sprake van uitzaaiingen. Die laatste zijn veel moeilijker te behandelen doordat ze vaak geen radioactief jodium meer opnemen.

Ook bij medullair schildkliercarcinoom is een operatie de standaard behandeling. Omdat medullair schildkliercarcinoom onderdeel kan uitmaken van een erfelijk syndroom is genetisch onderzoek bij deze patiënten zeer belangrijk.

Schildklieroperaties moeten bij voorkeur worden uitgevoerd in een centrum met veel ervaring op dit gebied. Het Erasmus MC is gespecialiseerd in het uitvoeren van dergelijke operaties en in de verdere behandeling van deze patiënten. Patiënten met uitzaaiingen van schildklierkanker of patiënten bij wie de tumor terugkomt komen in aanmerking voor experimentele behandelingen.

Bij de behandeling van schildklierkanker zijn naast de Sectie Endocrinologie van de afdeling Inwendige Geneeskunde ook de volgende specialismen betrokken: Nucleaire Geneeskunde, Pathologie, Chirurgie, KNO en  Radiologie.

Binnen het Erasmus MC wordt de zorg voor patienten met bovengenoemde schildklieraandoeningen geconcentreerd binnen het “Schilkliercentrum Rotterdam”.
Dit is een multidisciplinaire groep, waarin wordt geparticipeerd door internist-endocrinologen, chirurgen, neurochirurgen, oogartsen, KNO artsen, nucleair geneeskundigen, radiologen en radiotherapeuten.
Ook is er een tumorwerkgroep “Endocriene Tumoren” Deze faciliteert het multidisciplinaire overleg betreffende deze complexe patiëntengroep.

Contaktpersonen:
Dr. R.P. Peeters, internist-endocrinoloog
Prof. Dr. W.W. de Herder, internist-endocrinoloog



Bijnierziekten en paragangliomen

Bijnierziekten leiden vrijwel altijd tot symptomen van een overmaat of tekort  aan bijnierhormonen (cortisol, aldosteron, (nor-)adrenaline, geslachtshormonen). Vaak is de oorzaak een goedaardige of kwaadaardige tumor van de bijnier, maar andere oorzaken, zoals een aangeboren aandoening, zijn ook mogelijk. Bekende ziektebeelden zijn het syndroom van Cushing, de ziekte van Conn, feochromocytoom, congenitale bijnierhyperplasie en de ziekte van Addison. Gezien de zeldzaamheid van deze aandoeningen vindt de diagnostiek en behandeling van bijnierziekten (in multidisciplinair verband) in de academische centra, zoals het Erasmus MC, plaats. De academische centra, zoals het Erasmus MC, beschikken over specifieke expertise m.b.t. de diagnostiek (hormoonbepalingen, bijniervenebemonstering) en medicamenteuze en chirurgische behandeling van bijnierziekten. 
De bijnier is een enkele centimeters groot orgaantje dat zich bovenop de nier bevindt. Het bestaat uit twee delen: de bijnierschors (de buitenkant van het orgaantje) en het bijniermerg (het binnenste van het orgaantje). De bijnierschors maakt geslachtshormonen (testosteron, progesteron en oestrogeen), steroïdhormonen (onder andere cortisol dat vrijkomt bij stress) die onder andere een afweeronderdrukkende werking hebben en mineraalcorticosteroiden, hormonen die de water- en zouthuishouding van het lichaam regelen. Het bijniermerg maakt adrenaline, het hormoon dat bij schrik, angst of spanning  vrijkomt en het lichaam aanzet tot een verhoogde staat van paraatheid.
Vanwege de zeldzaamheid van deze aandoeningen vindt de diagnostiek en behandeling van bijnierziekten (in multidisciplinair verband) plaats in de academische centra. De academische centra beschikken over specifieke kennis en ervaring ten aanzien van de diagnostiek en medicamenteuze of chirurgische behandeling van bijnierziekten.
 
Binnen het Erasmus MC bestaat specifieke expertise op het gebied van bijnierschorshormoon synthese en de stoornissen die hierbij kunnen optreden.
Verder concentreert het Erasmus MC zich op de medicamenteuze en chirurgische behandeling van bijnierziekten en in het bijzonder de goed- en kwaadaardige bijniertumoren die hieraan ten grondslag kunnen liggen.

Contaktpersonen:
Wanda Geilvoet, nurse practitioner
Dr. R.A. Feelders, internist-endocrinoloog
Prof. Dr. W.W. de Herder, internist-endocrinoloog
Dr. E.F. van Rossum, internist-endocrinoloog


Paragangliomen

Paragangliomen zijn tumoren die uitgaan van neuroendocriene cellen (zenuwcellen die hormonen uitscheiden) die behoren tot het zogenaamde autonome zenuwstelsel. Deze tumoren kunnen op veel plaatsen in het lichaam voorkomen, maar worden vooral aangetroffen in de hals en de bijnieren. Paragangliomen maken vaak hormonen (catecholamines) aan die de bloeddruk kunnen verhogen en andere klachten kunnen veroorzaken. De tumoren zijn meestal goedaardig, soms echter kwaadaardig. Vaak ligt een erfelijke afwijking ten grondslag aan het ontstaan van de tumor.
De diagnostiek en behandeling van paragangliomen is complex. Het zijn zeldzame tumoren en de diagnostiek vereist veel specifieke kennis en expertise op het gebied van radiologie, pathologie, nucleaire geneeskunde, genetica en klinische chemie.
Ook de behandeling van paragangliomen is complex, zowel technisch als besliskundig omdat niet altijd duidelijk is of een tumor verwijderd moeten worden. Vanwege de erfelijkheid van de ziekte is in veel gevallen ook het uitvoeren van familieonderzoek noodzakelijk.
Het Erasmus MC heeft een multidisciplinaire werkgroep “paragangliomen”. Deze omvat de volgende medische specialismen: Inwendige Geneeskunde-Endocrinologie, KNO, Chirurgie, Pathologie, Radiologie, Radiotherapie en Klinische Genetica. 

Contaktpersonen:
Prof. Dr. W.W. de Herder, internist-endocrinoloog
Dr. R.A. Feelders, internist-endocrinoloog.


Geslachtsklieren

De gonaden (zaadballen en eierstokken) produceren de geslachtshormonen testosteron, oestradiol en progesteron. Geslachtshormonen zijn essentieel voor de ontwikkeling van typische mannelijke of vrouwelijke lichaamseigenschappen. Een gestoorde werking van de gonaden gaat meestal gepaard met verminderde vruchtbaarheid.


Syndroom van Turner

Endocrinologie is het specialisme dat zich bezig houdt met (ziekten van) hormonen en de organen en weefsels die hormonen maken (hormoonklieren, vetweefsel, darmweefsel). Hormonen zijn boodschapperstoffen, ze worden op een bepaalde plaats in het lichaam aangemaakt, verspreiden zich (meestal via het bloed) door het lichaam en zetten elders in het lichaam andere weefsels of organen aan tot een bepaalde actie. Bijvoorbeeld het hormoon adrenaline dat (bij schrik, angst of spanning) vrijkomt uit de bijnier en het lichaam aanzet tot een verhoogde staat van paraatheid.

Endocriene ziekten kunnen ontstaan als gevolg van een overmaat of tekort aan hormoon of ongevoeligheid van het doelorgaan voor het hormoon. Ook stofwisselingsziekten - ziekten waarbij de keten van reacties bij de stofwisseling hapert (als gevolg van het ontbreken van één schakel in die keten)- horen tot het werkterrein van de endocrinologie. 

Sommige endocriene ziekten,bijvoorbeeld diabetes mellitus (‘suikerziekte’) en schildklierziekten, komen veel voor. Zij worden meestal door huisarts of internist in een niet-academisch ziekenhuis behandeld. Alleen moeilijk te behandelen patiënten komen met deze ziekten in een academische ziekenhuis terecht. Veel andere endocriene ziekten zijn zeldzaam. De behandeling daarvan vindt meetstal plaats in of in samenspraak met specialisten uit een academische ziekenhuis. Sommige academische ziekenhuizen hebben een speciale expertise ten aanzien van bepaalde endocriene ziekten.

Het syndroom van Turner ontstaat als bij een vrouw een van beide X-chromosomen  (vrouwelijk chromosoom) geheel of gedeeltelijk ontbreekt. In Nederland komt dit voor bij 1:2000-5000 meisjes voor. Op de kinderleeftijd leidt het syndroom van Turner tot een verstoorde lichaamsgroei (geringe lengte, korte nek, verdikte hand- en voetruggen) en niet werkende eierstokken. Dat laatste zorgt ervoor dat de puberteit (ontwikkeling borsten, menstruatie) achterblijft. Ook op volwassen leeftijd kunnen gezondheidsproblemen ontstaan: onvruchtbaarheid, een tekort aan vrouwelijk hormoon en slechthorendheid. Vrouwen met het syndroom van Turner hebben ook een verhoogde kans op hart- en vaatziekten, diabetes, hoge bloeddruk, een hoog cholesterolgehalte van het bloed, botontkalking, auto-immuun schildklierziekten, nierafwijkingen en psychische stoornissen.

Het Erasmus MC is een topreferent tertiair verwijzingscentrum voor de diagnostiek en behandeling van kinderen en volwassenen met het syndroom van Turner. Belangrijk daarbij is dat de overgang van de kindergeneeskundige zorg naar de volwassen zorg vloeiend verloopt. Daarnaast bestrijkt de zorgbehoefte van de patiënten de aandachtsgebieden van verschillende (para-)medische specialismen. Om in deze complexe zorg te voorzien werkt de Sectie Endocrinologie van de afdeling Inwendige Geneeskunde nauw samen met de afdelingen Gynaecologie, Cardiologie, Kindergeneeskunde-kinderendocrinologie, KNO en Medische Psychologie.
Deze samenwerking is geconcentreerd in de multidisciplinaire Turner-polikliniek voor volwassenen. Deze polikliniek combineert de consulten en het aanvullend onderzoek bij de patiënt zo veel mogelijk, waardoor de patiënt minder vaak naar het ziekenhuis hoeft te komen. Tijdens de polikliniek bezoeken vindt een periodieke screening plaats met als doel afwijkingen en complicaties als gevolg van deze aandoening in een vroeg stadium op te sporen en te behandelen.

Contaktpersoon:
Dr. E.F.C. van Rossum, internist-endocrinoloog.