Kanker opsporen en behandelen
Erica van Tilburg
- afd Nucleaire Geneeskunde
Nucleaire geneeskunde is het specialisme dat gebruik maakt van zogenoemde open radioactieve stoffen. Deze radioactieve stoffen kunnen in het lichaam worden toegediend om zo een diagnose te kunnen stellen (= diagnostiek) of om, van binnenuit, een ziekte te behandelen (= radio-nuclidentherapie).
Er zijn verschillende radioactieve stoffen (radiofarmaca) met verschillende eigenschappen. Het radiofarmacon wordt per onderzoek of therapie zó gekozen dat deze de juiste specifieke biologische- en stralingseigenschappen heeft. Zo kunnen bepaalde lichaamsfuncties worden onderzocht of bepaalde weefsels worden behandeld.
Bij diagnostiek wordt een radiofarmacon in relatief lage dosering in het lichaam gebracht. Dit gebeurt meestal door middel van een injectie in een bloedvat van de arm maar het kan ook door bijvoorbeeld het drinken van een radioactieve vloeistof. Het radiofarmacon wordt gekozen op biologische eigenschappen voor een specifiek weefsel of orgaan. De (radioactieve) straling wordt zo gekozen dat deze de speciale camera, de gamma-, SPECT- of PET-camera, kan bereiken. Deze camera’s kunnen vastleggen (scans) waar het radiofarmacon zich bevindt, waardoor inzicht verkregen wordt in te onderzoeken lichaamsprocessen. Deze camera’s zijn zeer gevoelig en kunnen zeer kleine hoeveelheden radioactiviteit waarnemen. De benodigde hoeveelheid van de radioactieve stof is bij diagnostiek dan ook gering. Bovendien hebben de radiofarmaca die gebruikt worden bij diagnostiek vaak een korte halfwaardetijd van enkele uren (na 1 halfwaardetijd is er nog 50% van de oorspronkelijke radioactiviteit over).
Bij radionuclidentherapie gebruikt men radioactieve stoffen in een hoge(re) dosering en met andere eigenschappen. In tegenstelling tot de straling die gebruikt wordt bij diagnostiek (die de camera moet kunnen bereiken), heeft de gekozen straling voor therapie maar een heel kort bereik. Als de radioactieve stof is opgenomen door het te behandelen weefsel (bijv. een tumor), komt het grootste deel van deze (beta-)straling niet buiten het te behandelen weefsel. Zo wordt het weefsel als het ware ‘van binnenuit’ behandeld.
Onze afdeling beschikt ook over een groot research laboratorium. Hier worden stoffen ontwikkeld en onderzoek gedaan naar de mogelijkheid om deze stoffen te (gaan) gebruiken voor diagnostiek en/of therapie. Zo wordt er bijvoorbeeld onderzoek verricht voor (nieuwe) opsporing en behandeling van kanker. Sommige vormen van kanker zijn door allerlei oorzaken lastig op te sporen en/of te behandelen. Een voorbeeld hiervoor zijn de neuro-endocriene tumoren. Deze tumoren brengen een receptor voor peptide hormonen op het plasmamembraan tot ontwikkeling. Onze afdeling doet onderzoek op het gebied van deze tumoren met somatostatine-receptorexpressie. Het natuurlijk voorkomend peptide hormoon somatostatine bindt aan deze receptoren. Voor behandeling is somatostatine echter minder geschikt omdat het snel in het lichaam wordt afgebroken. Op onze afdeling worden dan ook soortgelijke peptiden (analogen) gemaakt die veel stabieler zijn en tevens hun werking behouden hebben. Wanneer er een peptide analogon is gemaakt, wordt het op allerlei aspecten onderzocht (stabiliteit / optimale labeling van radionuclide / affiniteit receptor / opname in de cel etc.). Vervolgens wordt aan het peptide analogon een radionuclide gebonden dat straling uitzendt en worden in proefdiermodellen de diverse aspecten voor diagnose en therapie onderzocht.
Voorbeelden van peptide analoga die op onze afdeling zijn ontwikkeld zijn octreotide en octreotaat. De eerste is inmiddels commercieel verkrijgbaar en wordt gebruikt voor diagnostiek, octreotaat wordt gebruikt voor therapie op onze afdeling. Deze therapie noemen we peptide receptor radionuclide therapie (PRRT).
Tijdens de stage maak je kennis met alle facetten van onze afdeling, van diagostiek tot research. Vanwege wettelijke beperkingen kunnen gasten (leerlingen) op onze afdeling niet alle handelingen in het onderzoek verrichten (i.v.m. radioactieve stoffen). Daardoor is het niet (altijd) mogelijk om tijdens de stage zelf bepaalde experimenten uit te voeren.