Sensitisatie bij langdurige pijnklachten

Pijn is een heel vervelend en onaangenaam gevoel. Het treedt op bij weefselschade (of dreiging van weefselschade). Normaal gesproken is pijn een verdedigingsmechanisme van ons lichaam. Ons lichaam reageert bijvoorbeeld met pijn als je door je enkel bent gegaan. Een ander voorbeeld is het scheuren van een kuitspier tijdens hardlopen. Daarbij reageert ons lichaam direct met pijn, zodat we ons been ontlasten en weefsels kunnen herstellen. Pijn is dus vaak een nuttige waarschuwing voor ons lichaam en een teken dat er (dreigende) weefselschade is.

Maar eigenlijk is pijn veel complexer dan dit. Hieronder beschrijven we twee voorbeelden, die duidelijk maken dat de rol van pijn ingewikkelder is dan we soms denken:

1. Professionele wielrenners merken na een val vaak niet meteen dat ze hun pols hebben gebroken. Ze voelen soms helemaal geen pijn, totdat ze na afloop merken dat de pols dik is en pijn gaat doen.
2. Mensen bij wie de hand is geamputeerd, kunnen nog steeds pijn aan de hand hebben. Dit noemen we fantoompijn.

Pijn is een sensatie die in ons brein gemaakt wordt. Pijn wordt beïnvloed door veel meer dan alleen de mate van weefselschade. Er zijn veel ontwikkelingen geweest in wetenschappelijk onderzoek naar pijn. Hoe zorgverleners hierover denken is in de laatste jaren daardoor behoorlijk veranderd.

Vroeger dachten we dat mensen met langdurige pijnklachten langzaam gingen wennen aan de pijn. Het idee was dat bij het hebben van veel pijn je pijngrens steeds hoger werd. Maar bij de meeste mensen is dit juist precies andersom. Als pijn langdurig is (langer dan 3 maanden), kan het pijnsysteem steeds gevoeliger worden. De pijngrens gaat dan juist omlaag en u voelt steeds sneller en heviger pijn. Pijn is dan geen goede graadmeter meer van de hoeveelheid weefselschade. Dit fenomeen heet sensitisatie.

Sensitisatie is niet vreemd of zeldzaam, het treedt op bij schade. Maar als er geen schade meer is wordt het de oorzaak van langdurige klachten, we zien dat vaak op onze spreekuren.

Sensitisatie is een complex fenomeen. Er treden veranderingen op in de manier waarop de zenuwen signalen doorgeven (input) en het brein de binnenkomende signalen beoordeelt (output). Dit leidt tot veranderingen in de pijn ervaring. Dezelfde input kan heel goed tot een andere output leiden. Vergelijk het met de volumeknop van de autoradio. Wanneer u de autoradio harder zet (output), betekent het niet dat de presentator harder is gaan praten (input). Ook bij het sporten en bewegen kan dit zo werken. Als je hardloper bent en gaat hardlopen, dan is er sprake van een normale input. Als je gezond bent, dan leidt dit ook tot normale output (een prettig gevoel in je lichaam). Bij sensitisatie leidt dit tot soms juist tot meer output (pijn).

Sensitisatie is dus wat anders dan pijn die ‘tussen je oren zit’. Mensen met sensitisatie voelen, net als bij blessures, echte pijn, ook al is er soms geen duidelijke schade te zien of is de hoeveelheid schade niet goed te relateren aan de hoeveelheid pijn. Het is dus niet een psychologische aandoening, maar iets dat bij iedereen kan ontstaan bij langdurige pijn. Veel dingen kunnen dit proces beïnvloeden. Soms komt het door lichamelijke oorzaken. Maar ook uw gevoelens of invloeden van uw omgeving kunnen een rol spelen. Het is belangrijk om goed te kijken wat invloed heeft in uw situatie.

We vinden het belangrijk dat klachten die passen bij sensitisatie serieus worden genomen en geven onze belangrijkste adviezen hiervoor.

Hoe sensitisatie zich uit is per persoon verschillend. Enkele tekenen van sensitisatie zijn:

• De pijn duurt langer dan 3 maanden.
• Er is geen weefselschade in uw lichaam of de hoeveelheid weefselschade staat niet in verhouding tot de hoeveelheid klachten die u heeft.
• Het gebied van pijn wordt door de tijd heen groter.
• U krijgt op meerdere plekken op uw lichaam pijn of de locatie van de pijn kan soms wisselen
• De pijn is steeds minder goed te relateren aan wat u heeft gedaan qua sportbelasting.
• Neem bijvoorbeeld pijn in de achillespees. Minimale belasting zorgt voor meer pijn in de achillespees. Terwijl grotere belasting de pijn nauwelijks erger maakt.
• Overgevoeligheid bij aanraking van het pijngebied.

U hoeft niet alle tekenen te hebben om te zeggen dat er sensitisatie is. Bij sporters blijft de pijn vaak op één plek. Er zijn ook niet altijd meerdere pijnplekken.

Vaak maken we tijdens de analyse van sportblessures een röntgenfoto of ander soort scan (echo, CT scan of MRI scan). Soms zien we hierop een afwijking, zoals een verdikking van een pees (tendinopathie), een labrumletsel in de heup, of vocht in schaambeen (botoverbelasting in de lies-regio).

De ernst van een afwijking op een foto of scan is niet sterk gerelateerd aan de hoeveelheid pijn die mensen voelen. Met andere woorden: sommige mensen hebben grote afwijkingen op een scan of foto, maar nauwelijks of geen pijn. Andere mensen hebben hevige pijn, terwijl de “afwijkingen” op de foto of scan heel minimaal, of zelfs afwezig zijn.

Ook weten we steeds beter dat veel ‘afwijkingen’ op scans horen bij normale veroudering. Hoe ouder u wordt, hoe meer ‘afwijkingen’ we zien op foto’s en scans. Zonder dat dit klachten oplevert. Sommige groepen sporters hebben meer ‘afwijkingen’ op scans , zonder dat ze daar klachten bij hebben. Door meer belasting op onze weefsels aan te brengen ontstaan er dus veranderingen in de weefsels. Dit is heel normaal en daarom is de naam ‘weefselschade’ eigenlijk niet terecht.

Sensitisatie wordt beïnvloed door veel verschillende factoren. De meeste van deze factoren gaan over hoe mensen denken over pijn en het gedrag dat daaruit voortvloeit. Dit zijn factoren die u zelf kunt veranderen. Hierdoor kunnen uiteindelijk ook de klachten van sensitisatie verbeteren.


Tekening: Hoe complex pijn is – factoren die pijn beïnvloeden en andersom

Hoe u uw pijn interpreteert heeft veel invloed op uw pijn. Stelt u zich eens voor: uw blessure is langdurig pijnlijk en over de tijd is uw pijn steeds erger geworden. Mogelijk denkt u dat uw weefsels steeds meer beschadigd zijn. Door deze gedachten raakt uw pijnsysteem steeds actiever (sensitisatie). Dit maakt de pijn dus juist erger. Vaak zien we daarbij, zeker bij sporters, een sterke angstige focus op de lichamelijke klachten.

Andersom kan het ook. Als u weet dat de pijn geen schade aan uw lichaam veroorzaakt, kan dit u helpen om er minder bang voor te zijn. Daardoor kunt u ook rustig de belasting opbouwen en minder pijn gaan voelen.

De volgende gedachten zijn van toepassing op uw pijn:

• Uw pijn is echt, maar het hangt niet samen met de hoeveelheid schade aan uw lichaam.
• Uw pijn is niet meer een behulpzaam signaal. Het alarmeert u zonder dat daar een goede reden voor is.

Behalve gedachtes over de pijn zijn veel andere dingen van invloed op ons en ons pijnsysteem. Als u niet goed slaapt, dan kan dit de pijn verergeren. Als u niet lekker in uw vel zit door stress, angst of neerslachtige gevoelens, dan zal uw pijn vaak heviger zijn. Ongezonde voeding en het gebruik van medicijnen tegen de pijn kunnen de pijnklachten juist verergeren. Wij zien vaak dat het niet kunnen sporten voor sporters veel invloed heeft. Ze voelen zich daardoor somber of gefrustreerd. Dit kan ervoor zorgen dat de pijn erger wordt of langer blijft.

Aandacht besteden aan deze factoren is heel belangrijk. Dit helpt vaak om uzelf beter te voelen, maar ook om de pijn minder invloed te laten hebben.

De volgende tips kunnen u helpen:

• Veel mensen met langdurige pijn slapen slecht. Slechte slaap zorgt ervoor dat u gevoeliger wordt voor pijn. Het is belangrijk om elke dag rond dezelfde tijd naar bed te gaan en op te staan. Zet uw telefoon of tv op tijd uit en drink 's avonds liever geen koffie, alcohol of energiedrank. Ook ontspanningsoefeningen voor het slapen (bijvoorbeeld rustige ademhaling of meditatie) kunnen helpen. Heeft u al langer slaapproblemen? Bespreek dit dan met uw arts. Er zijn behandelingen mogelijk zonder medicijnen, zoals slaaptraining of hulp van een psycholoog. Verminder stress door regelmatig de ‘ontspanning’ te zoeken. Wat ontspannend is, is voor iedereen persoonlijk anders. U kunt denken aan sporten die wel goed gaan, het lezen van een boek of het doen van mindfulness oefeningen (met een app zoals ‘Headspace’).

• Als u vaak neerslachtig bent of last heeft van angstklachten, kan het raadzaam zijn om aanvullende hulp te zoeken. Bijvoorbeeld van uw huisarts of een psycholoog. Veel topsporters worden begeleid door een psycholoog. Het is dus helemaal niet vreemd of raar om met een psycholoog te praten – het is heel normaal en kan juist goed helpen. U kunt dit met uw behandelaar bespreken.
• Pijnstillers helpen soms tijdelijk. Maar bij langdurig gebruik kunnen ze minder goed werken of zelfs zorgen voor meer pijn. Ook kunt u last krijgen van bijwerkingen zoals vermoeidheid, verstopping, somberheid of minder goed slapen. Daarom is het vaak beter om deze medicijnen langzaam af te bouwen. Doe dit altijd samen met uw (huis)arts. U leert dan ook andere manieren om met pijn om te gaan. Bijvoorbeeld door ontspanning, bewegen of het veranderen van gedachten. Zo krijgt u zelf weer meer grip op uw lichaam en uw klachten.
• Gezonde voeding helpt uw lichaam om te herstellen. Eet gevarieerd, met genoeg groenten, fruit, vezels en gezonde vetten. Drink genoeg water en probeer minder alcohol, suiker of kant-en-klare producten te nemen. Wilt u beter inzicht krijgen in uw eetgewoonten? Bespreek dit met uw arts of vraag advies aan een diëtist.

Sport

De volgende tips kunnen nuttig zijn bij het opbouwen van uw gewenste sport en beweging:

• Het zal u niet verassen dat we als sportartsen en sportfysiotherapeuten het belang van sport en bewegen benadrukken. Bij langdurige pijn gaan mensen vaak minder bewegen. Wij horen vaak in de praktijk dat mensen de angst hebben om hun lichaam verder te beschadigen. Ook missen ze vaak hun normale sport en vinden het lastig om andere dingen te doen. Maar één van de beste manieren om sensitisatie te verminderen is bewegen. Bewegen is ook goed om het lichaam gezond te houden. Dit betekent niet dat u direct weer al uw sportactiviteiten kunt oppakken. Wel zijn er vrijwel altijd sporten die mogelijk zijn om te doen. Als u bijvoorbeeld last heeft van uw achillespees, dan kunt u aan uw fitheid te werken door te fietsen, te zwemmen of fitnesstraining voor het bovenlichaam te doen. Dit kunt u doen naast de specifieke oefeningen en sportopbouw die voor de blessure zijn voorgeschreven (als dit van toepassing is). Bij sensitisatie gelden vaak andere regels in de opbouw dan na een blessure, bespreek dit eventueel met een behandelaar. Door fitter te worden, meer in beweging te komen en sterker te worden, zorgt u ervoor dat sensitisatie kan afnemen.
• We raden aan om stap voor stap terug te keren naar sport, met een rustige opbouw. Dit noemen we ‘gegradeerde activiteit’. U begint op een niveau waarvan we weten dat uw lichaam dit aankan. Daarna bouwt u het langzaam op, volgens een duidelijk en vast schema. Mindset is hierbij belangrijk, weet dat het veilig is als het maar stap voor stap gaat. Het is belangrijk om dit schema te volgen, ook als u op een dag wat meer of juist wat minder pijn voelt. Uw sportarts of (sport)fysiotherapeut kan helpen bij het opstellen van het schema

Begeleiding door een fysiotherapeut, psycholoog of een gespecialiseerd team in een revalidatiecentrum zijn verschillende mogelijkheden.

Fysiotherapeut

Niet iedere fysiotherapeut heeft ervaring met begeleiden van mensen met langdurige pijnklachten en sensitisatie. Daarom is er een specialisatie binnen de fysiotherapie: psychosomatische fysiotherapie. Een psychosomatisch fysiotherapeut helpt mensen bij klachten waarbij zowel het lichaam als de geest een rol spelen. Ze werken aan het verbeteren van het evenwicht tussen lichaam en geest met oefeningen, gesprekken en ontspanningstechnieken. De behandeling vindt dan plaats in een fysiotherapiepraktijk.

Er bestaan ook oefentherapeuten. Deze therapeuten hebben vaak ook ervaring met de behandeling van langdurige pijn en kunnen helpen om u weer in beweging te krijgen via een langzaam opbouwend stappenplan.

Psycholoog

Een psycholoog kan mensen met langdurige pijn helpen om beter om te gaan met de pijn. Ze kijken naar hoe gedachten, gevoelens en gedrag invloed hebben op de pijn. Met gesprekken en oefeningen leren mensen bijvoorbeeld hoe ze minder bang worden voor pijn of weer actief durven zijn. Dit kan helpen om de pijnklachten beter te beheersen en de kwaliteit van leven te verbeteren. De psycholoog kan hiervoor verschillende technieken toepassen. Een psycholoog kan in een lokale praktijk werken of in een ziekenhuis.

Revalidatiecentrum

Soms is het nodig om met een multidisciplinair team (dus meerdere specialisten tegelijk) de begeleiding te verzorgen. Hiervoor is het nodig om naar een revalidatiecentrum met een speciaal pijnteam te gaan. Deze teams kunnen soms helpen in verdere ondersteuning met een intensiever traject.

Sensitisatie is iets dat kan verbeteren. Het is lastig te voorspellen of u weer helemaal van de pijnklachten afkomt. We maken dit mee, maar niet altijd. Daarom adviseren we u om in eerste instantie te streven naar een situatie waarbij u weer zelf de baas wordt over uw blessure en uw pijn, en niet andersom. Kijk dus goed naar welke factoren (zie tekening complexe pijn) een rol kunnen spelen bij uw klachten; kijk dus breder dan alleen naar de pijnlijke plek. Ga met deze factoren aan de slag, doe dat stap voor stap. We hebben al heel vaak gezien dat dit een hele positieve invloed heeft op hoe mensen functioneren.

We hopen dat deze informatie u verder helpt. Als u nog vragen heeft, kunt u die stellen aan uw behandelend arts.

---

Bronvermelding: de inhoud van deze folder is samengesteld door Robert-Jan de Vos (sportarts), Adam Weir (sportarts), Floor Groot (sportarts), Marinus Winters (fysiotherapeut en Paul van Wilgen (fysiotherapeut, psycholoog en pijnwetenschapper)).


Uw arts of fysiotherapeut kan deze tekening gebruiken om dingen extra toe te lichten:




U kunt samen met uw arts kijken naar welke factoren van invloed op uw pijn zijn: